“Çində on minlərlə köhnəlmiş ixtisaslar ləğv olunur və yerinə yeni ixtisaslar gətirilir. Bu məlumat Çinin son illərdə təhsil sistemində apardığı nəhəng və radikal islahatların mahiyyətini olduqca dəqiq əks etdirir”. 

“Cebheinfo.az” xəbər verir ki, bu barədə professor Saleh Məmmədov öz feysbuk profilində yazıb.

O qeyd edib ki, rəqəmlər və illər kiçik fərqlərlə dəyişsə də, Çin Təhsil Nazirliyinin rəsmi siyasəti məhz bu istiqamətdədir: əmək bazarında aktuallığını itirən köhnə ixtisasları sürətlə ləğv etmək və onları Süni İntellekt (Sİ), rəqəmsal iqtisadiyyat və yüksək texnologiya sahələri ilə əvəzləmək:

“Gəlin bu prosesin pərdəarxasına, rəsmi rəqəmlərə və Çinin bu addımı niyə atdığına geniş nəzər salaq.

1. Rəsmi statistika və islahatın miqyası

Çin Təhsil Nazirliyinin (MOE) hər il yenilədiyi “Ali təhsil müəssisələrində bakalavr ixtisaslarının tənzimlənməsi” hesabatlarına əsasən, son 5-6 ildə minlərlə ixtisas proqramı “dondurulub” və ya tamamilə siyahıdan çıxarılıb.

Hansı ixtisaslar ləğv edilir? Əsasən məzunları iş tapmaqda çətinlik çəkən, rəqəmsallaşma nəticəsində avtomatlaşdırılan və ya bazarda həddindən artıq çoxluq (inflyasiya) təşkil edən sahələr. Bura ənənəvi idarəetmə, mühasibatlıq, bəzi mühəndislik qolları, hüquq və dilçiliyin müəyyən sahələri daxildir.

Hansı ixtisaslar açılır? Təkcə son bir neçə ildə Çin universitetlərində yüzlərlə yeni “Süni intellekt”, “Böyük Data (“Big Data”) texnologiyaları”, “Ağıllı istehsalat mühəndisliyi”, “Kvant texnologiyası” və “Robototexnika” ixtisasları dövlət tərəfindən təsdiqlənib və maliyyələşdirilib.

2. Çin bunu niyə edir? – (Strateji səbəblər)

Çinin təhsil sistemini bu dərəcədə aqressiv şəkildə dəyişməsinin arxasında 3 əsas strateji hədəf dayanır:

A. “Made in China 2025” və texnoloji müstəqillik

Çin artıq dünyanın sadəcə “ucuz işçi qüvvəsi zavodu” olmaq istəmir. Ölkə qlobal texnologiya zəncirinin zirvəsinə qalxmağı və ABŞ ilə texnoloji rəqabətdə önə keçməyi hədəfləyir. Bunun üçün isə milyonlarla yüksək ixtisaslı proqramçıya, Sİ mühəndisinə və data analitikinə ehtiyac var.

B. Struktur işsizliyin qarşısını almaq

Çində hər il 11-12 milyondan çox tələbə universiteti bitirir. Əgər bu tələbələr hələ də 20 il əvvəlin kurikulumu ilə oxusalar, məzun olduqda iş tapa bilməyəcəklər. Çin hökuməti təhsil təklifi ilə əmək bazarının tələbini (xüsusən "Huawei", "Tencent", "Alibaba", "BYD" kimi texnologiya nəhənglərinin ehtiyaclarını) bir-birinə uyğunlaşdırır.

C. Demoqrafik böhran və avtomatlaşdırma

Çin əhalisi yaşlanır və işçi qüvvəsinin sayı azalır. Bu boşluğu doldurmağın tək yolu istehsalatı və xidmət sahələrini tamamilə Sİ və robotlarla avtomatlaşdırmaqdır. Zavodları idarə edəcək “ağıllı sistemləri” qurmaq üçün isə yeni nəsil mütəxəssislər lazımdır.

3. İslahat Necə Aparılır? - (Mexanizm)

Çin bu prosesi digər qərb ölkələrindən fərqli olaraq çox mərkəzləşdirilmiş və qətiyyətli şəkildə idarə edir: “Sarı Kart” sistemi: Çin Təhsil Nazirliyi müəyyən bir ixtisas üzrə məzunların iştapma faizini (employment rate) izləyir. 

Əgər bir universitetdə hər hansı ixtisasın məzunlarının iş tapma göstəricisi ardıcıl olaraq 2-3 il ərzində 60 %-dən aşağı düşərsə, dövlət həmin ixtisasa qəbul planını azaldır və ya proqramı tamamilə ləğv edir. Bunun əvəzində rəqəmsal iqtisadiyyat ixtisasları açan universitetlərə böyük qrantlar və laboratoriya büdcələri ayrılır.

Çin dünyada təhsil sistemini “gələcəyin peşələrinə” ən sürətli və radikal şəkildə adaptasiya edən ölkədir. Onlar diplom xatirinə oxunan və gələcəyi olmayan ixtisasları silib atır, yerinə Sİ əsrinin tələb etdiyi kadrları konveyer üsulu ilə yetişdirirlər.

Gələcəyi kodlaşdıranlar və diplom konveyerində qalanlar: Çin-Azərbaycan müqayisəsi

Süni intellekt artıq bir texnologiya trendi deyil, yeni bir sivilizasiya mərhələsidir. Bu mərhələdə qlobal güclərin ən böyük döyüş meydanı isə laboratoriyalar yox, uşaq bağçaları və birinci sinif otaqlarıdır.

Bu gün dünyada Sİ təhsilini milli təhlükəsizlik və iqtisadi suverenlik məsələsinə çevirən ən aqressiv nümunə Çin Xalq Respublikasıdır. Gəlin reallığa baxaq: 

Çin bu prosesi necə idarə edir və biz haradayıq?

1. Çin modeli: Bağçadan başlayan Sİ savadlılığı

Çin “Süni İntellekt” terminini ali təhsildən çox-çox əvvələ, erkən uşaqlıq dövrünə endirib. Çində tətbiq edilən kurikulumun nüvəsində bu 3 prinsip dayanır:

Bağçalarda oyunla proqramlaşdırma: Çin uşaq bağçalarında 4-5 yaşlı uşaqlar kod yazmırlar, lakin kodlaşdırmanın məntiqini öyrənirlər. Ekran qarşısında yox, fiziki bloklar, ağıllı oyuncaq robotlar (məsələn, Matatalab) vasitəsilə alqoritmik təfəkkürü (computational thinking) mənimsəyirlər. Uşaq oyun oynayaraq robota vizual əmrlər verir və “addım-addım məntiq” sistemini dərk edir.

Məktəblərdə “Ağıllı texnologiya” dərslikləri: 2018-ci ildən etibarən Çində ibtidai və orta məktəblər üçün xüsusi Sİ dərslik seriyaları tətbiq olunur. Birinci sinif şagirdi Sİ-nin nə olduğunu, üzbəniz tanıma (face recognition) sistemlərinin necə işlədiyini sadə və vizual formalarda öyrənir. Yuxarı siniflərdə isə artıq “Python” proqramlaşdırma və sadə data analizləri məcburi kurikulumun bir hissəsidir.

“Milli Sİ Çempionları” ilə tərəfdaşlıq: Məktəblərdəki laboratoriyaları dövlət tərəfindən “SenseTime”, “Tencent” və “Baidu” kimi qlobal texnologiya nəhəngləri qurur. Şagirdlər real Sİ alətləri ilə birbaşa məktəbdə tanış olurlar.

2. Azərbaycan reallığı: İxtisas inflyasiyası və dəyişməyən universitetlər

İndi isə qayıdaq öz reallığımıza. Dünyanın ən böyük iqtisadiyyatları əmək bazarını qorumaq üçün minlərlə ənənəvi ixtisası ləğv edib rəqəmsal iqtisadiyyata keçdiyi halda, Azərbaycanda ali təhsil sistemi hələ də köhnə inersiya ilə hərəkət edir. Düz 25 ildir ki, kadr hazırlığının yenilənməsi haqqında yazırıq, hökümətə, universitetlərə təkliflər veririk, amma, hələ də ciddi hərəkətlənmə yoxdur.

Dəyişməyən ixtisaslar: Bizim universitetlərdə demək olar ki, heç bir ciddi ixtisas dəyişikliyi və ya köhnəlmiş proqramların kütləvi ləğvi aparılmır. 20-30 il əvvəlin kurikulumu, metodologiyası və bazarın heç bir rəqəmsal tələbinə cavab verməyən ixtisas adları eynilə qorunub saxlanılır.

Diplom inflyasiyası: Hər il minlərlə gənc rəqəmsal iqtisadiyyatda, bank sektorunda və ya idarəetmədə tətbiqi tamamilə sıfıra enmiş ənənəvi sahələrdən məzun olur. Nəticədə, əmək bazarı ilə təhsil təklifi arasında dərin bir struktur uçurumu yaranır. 

Məzun diplom alır, amma real sektor (məsələn, “Fintech”, “Data Science”, “Ağıllı idarəetmə”) kadr tapmır.

Uzun mübarizədən sonra hökümət yalnız keçən ildən etibarən süni intellektin əsasını təşkil edən Data elmlərini (“Data science”) ixtisas siyahısına salmışdır. 

Halbu ki, ABŞ, Çin, Avropa və s. universitləri 15 il əvvəl bu sahədə ixtisas hazırlığına başlanmışdır. Süni intellekt üzrə minlərlə yeni ixtisaslar formalaşmışdır, amma hələ də universitetlərimizdə sükunətdir…

Məktəb və bağça səviyyəsində boşluq: Bizdə İKT və ya rəqəmsal bacarıqlar hələ də “kompüterdən istifadə etmək” səviyyəsində başa düşülür. Uşaq bağçalarında və ibtidai siniflərdə Sİ savadlılığından, alqoritmik təfəkkürdən danışmaq üçün hələ çox erkəndir, çünki bu vizyona sahib konseptual layihələr kütləvi təhsilə hələ inteqrasiya olunmayıb. 

Baxmayaraq ki, universitet professorların ən böyük əksəriyyəti bu bacarığa malik deyil. Belələrini universitetlər böyük məmnuniyyətlə dərslərə buraxır.

Nə Etməli? - (Yaradıcı təklif)

Əgər biz gələcək nəsli – öz ifadəmlə desək, “Kvant” nəslini (gələcəyin çoxşaxəli, sürətli və rəqəmsal düşünən insanını) yetişdirmək istəyiriksə, islahatları universitetdən deyil, birinci sinifdən, hətta uşaq bağçalarından başlamalıyıq.

Strateji hədəf aydındır: Uşağa texnologiyanın sadəcə “istehlakçısı” (baxıcısı, oyunçusu) olmağı deyil, onun “memarı” (yaradıcısı, idarəedicisi) olmağı lap kiçik yaşdan öyrətmək lazımdır. Universitetlərdə isə əmək bazarında dəyəri qalmayan ixtisasların konveyerini təcili dayandırmalı, data elmi, rəqəmsal maliyyə və süni intellekt əsaslı yeni proqramlara keçməliyik.

Gələcək gözləmir. Bu gün bağçada alqoritmlə oynayan uşaq, sabah qlobal rəqabətdə dünyanı idarə edənlərdən olacaq”.

"Cebheinfo.az"