İSTİQAMƏT: 6.3.1. vətəndaş cəmiyyəti, hüquqi dövlət quruculuğu

Müasir dövrdə dövlətlərin davamlı inkişafını təmin edən əsas amillərdən biri güclü vətəndaş cəmiyyətinin formalaşdırılması və hüquqi dövlət prinsiplərinin möhkəmləndirilməsidir. Hüququn aliliyinə əsaslanan idarəetmə sistemi, insan hüquq və azadlıqlarının qorunması, ictimai iştirakçılığın genişləndirilməsi və qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi cəmiyyətin sabit inkişafına mühüm töhfə verir. Bu baxımdan vətəndaş cəmiyyəti ilə hüquqi dövlət anlayışları bir-birini tamamlayan və qarşılıqlı şəkildə inkişaf etdirən vacib institutlar hesab olunur.

Hüquqi dövlət yalnız qanunların mövcudluğu ilə deyil, həmin qanunların hamı üçün bərabər tətbiq olunması, dövlət orqanlarının hüquq çərçivəsində fəaliyyət göstərməsi və vətəndaşların hüquqlarının etibarlı şəkildə müdafiə olunması ilə xarakterizə edilir. Eyni zamanda, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı ictimai fəallığın, sosial məsuliyyətin və dövlət-vətəndaş əməkdaşlığının güclənməsinə şərait yaradır.

Vətəndaş cəmiyyəti dövlət strukturlarından kənarda fəaliyyət göstərən, lakin qanun çərçivəsində ictimai maraqların təmin olunmasına xidmət edən institutların və təşəbbüslərin məcmusudur. Buraya ictimai birliklər, qeyri-hökumət təşkilatları, xeyriyyə fondları, peşə birlikləri, gənclər və qadın təşkilatları, könüllülük hərəkatları, media və digər ictimai təsisatlar daxildir.

Vətəndaş cəmiyyətinin əsas məqsədi cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin maraqlarını ifadə etmək, sosial həmrəyliyi gücləndirmək, ictimai təşəbbüsləri dəstəkləmək və vətəndaşların dövlət idarəçiliyində iştirak imkanlarını genişləndirməkdir. Belə institutlar müxtəlif sosial layihələrin həyata keçirilməsində, maarifləndirmə proqramlarının təşkilində və cəmiyyət üçün faydalı təşəbbüslərin reallaşdırılmasında mühüm rol oynayırlar. Müasir dünyada vətəndaş cəmiyyəti sosial inkişafın əsas göstəricilərindən biri hesab edilir. İnkişaf etmiş vətəndaş cəmiyyəti ictimai etimadın möhkəmlənməsinə, vətəndaş məsuliyyətinin artmasına və sosial əməkdaşlığın genişlənməsinə şərait yaradır.

Hüquqi dövlət bütün dövlət fəaliyyətinin qanunlara əsaslandığı idarəetmə modelidir. Belə dövlət modelində qanunun aliliyi əsas prinsip hesab olunur və heç bir şəxs və ya qurum qanundan üstün tutulmur. Dövlət orqanlarının fəaliyyəti hüquqi normalarla tənzimlənir, məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyi təmin edilir və vətəndaşların hüquq və azadlıqları etibarlı şəkildə qorunur.

Hüquqi dövlətin əsas prinsipləri qanunun aliliyi, hüquq qarşısında bərabərlik, insan hüquq və azadlıqlarının təmin olunması, hakimiyyət bölgüsü prinsipi, məhkəmə müstəqilliyi və hüquqi məsuliyyət və şəffaf idarəetmədir. Bu prinsiplər cəmiyyətin sabit inkişafı üçün etibarlı hüquqi baza formalaşdırır və dövlət-vətəndaş münasibətlərində qarşılıqlı etimadı gücləndirir.

Vətəndaş cəmiyyəti ilə hüquqi dövlət bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır. Güclü hüquqi dövlət vətəndaş cəmiyyətinin sərbəst inkişafı üçün hüquqi zəmin yaradır. Eyni zamanda, fəal vətəndaş cəmiyyəti hüquqi dövlət institutlarının daha da möhkəmlənməsinə töhfə verir. İctimai birliklər, müxtəlif qeyri-kommersiya təşkilatları və könüllü təşəbbüslər vətəndaşların sosial fəallığını artırır, onların müxtəlif sahələrdə iştirakını genişləndirir və cəmiyyətin inkişafına dəstək göstərirlər. Bu proses hüquqi dövlətin əsas məqsədlərindən biri olan vətəndaş iştirakçılığının gücləndirilməsinə xidmət edir.

Dövlət və vətəndaş cəmiyyəti institutları arasında qarşılıqlı əməkdaşlıq sosial layihələrin həyata keçirilməsində, maarifləndirmə tədbirlərinin təşkilində, ətraf mühitin mühafizəsində, gənclərin inkişafında və sosial rifah proqramlarının icrasında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hüquqi dövlətin formalaşmasında hüquq mədəniyyətinin inkişafı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Hüquq mədəniyyəti vətəndaşların qanunlara hörmətlə yanaşmasını, öz hüquq və vəzifələrini bilməsini və hüquqi davranış normalarına əməl etməsini nəzərdə tutur.

Maarifləndirmə tədbirləri, təhsil proqramları, hüquqi məlumatlandırma layihələri və müxtəlif ictimai təşəbbüslər hüquq mədəniyyətinin yüksəldilməsində mühüm rol oynayır. Hüquqi biliklərin geniş yayılması vətəndaşların dövlət idarəçiliyində daha fəal iştirakına, hüquqlarından düzgün istifadə etməsinə və qanunlara riayət etməsinə şərait yaradır.

Gənclər vətəndaş cəmiyyətinin inkişafında xüsusi əhəmiyyətə malik sosial qrup hesab olunur. Onların könüllülük fəaliyyətində, sosial layihələrdə, ictimai təşəbbüslərdə və müxtəlif inkişaf proqramlarında iştirakı gələcəkdə daha fəal və məsuliyyətli vətəndaşların formalaşmasına xidmət edir.

Müasir informasiya texnologiyalarının inkişafı gənclərin ictimai proseslərdə iştirak imkanlarını daha da artırmışdır. Elektron xidmətlər, rəqəmsal platformalar və sosial kommunikasiya vasitələri ictimai iştirakçılığın yeni imkanlarını yaratmışdır. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı hüquqi dövlət quruculuğunda yeni imkanlar açır. Elektron hökumət sistemləri, rəqəmsal dövlət xidmətləri və onlayn müraciət platformaları dövlət-vətəndaş münasibətlərinin daha səmərəli təşkilinə şərait yaradır.

Rəqəmsallaşma idarəetmədə operativliyi artırır, xidmətlərin əlçatanlığını genişləndirir və vətəndaşların dövlət xidmətlərindən istifadəsini asanlaşdırır. Eyni zamanda, elektron sənəd dövriyyəsi və müasir informasiya sistemləri idarəetmənin təkmilləşdirilməsinə mühüm töhfə verir.
Təhsil hüquqi dövlətin inkişafında əsas amillərdən biridir. Hüquqi biliklərə malik və sosial məsuliyyət hissi formalaşmış vətəndaşlar cəmiyyətin inkişafında daha fəal iştirak edirlər. Məktəblərdə, ali təhsil müəssisələrində və digər təhsil platformalarında hüquq mədəniyyətinin təbliği gələcək nəsillərin hüquqi düşüncəsinin formalaşmasına xidmət edir. Təhsil həm də vətəndaş məsuliyyətini, qanunlara hörmət hissini və ictimai fəallığı gücləndirən mühüm vasitədir.

Vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət müasir dövlət idarəçiliyinin qarşılıqlı əlaqədə inkişaf edən iki mühüm sütunudur. Hüququn aliliyinin təmin olunması, vətəndaş iştirakçılığının genişləndirilməsi, hüquq mədəniyyətinin yüksəldilməsi və ictimai həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi davamlı inkişafın əsas istiqamətlərindəndir. Güclü vətəndaş cəmiyyəti sosial təşəbbüslərin genişlənməsinə, ictimai məsuliyyətin artmasına və dövlət-vətəndaş əməkdaşlığının möhkəmlənməsinə şərait yaradır. Hüquqi dövlət isə bu proseslərin qanun çərçivəsində həyata keçirilməsi üçün etibarlı hüquqi əsas formalaşdırır.

Gələcək inkişaf baxımından hüquqi dövlət prinsiplərinin ardıcıl tətbiqi, vətəndaş cəmiyyətinin potensialının gücləndirilməsi, hüquq mədəniyyətinin yüksəldilməsi və müasir idarəetmə mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi cəmiyyətin rifahına, sabitliyinə və davamlı tərəqqisinə mühüm töhfə verməyə davam edəcəkdir.

QEYD: Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Vilayət Muxtar
“Cebheinfo.az”